Booming Amsterdam De aanleg van de grachten in de Gouden Eeuw. Tentoonstelling in het Stadsarchief Amsterdam, 15 februari – 26 mei 2013          

Italië aan de Amstel. Het ideaal van Adriaan Dortsman

 

Bezoekers van Booming Amsterdam bekijken de kaart van Jacob Bosch

Keizersgracht 670-676 op de kaart van Jacob Bosch uit 1681

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tonko Grever is directeur/conservator van Museum Van Loon en op bezoek bij Booming Amsterdam. ‘Het mooiste op de tentoonstelling vind ik de grote kaart van stadslandmeter Jacob Bosch uit 1681.  Bosch heeft daarop heel gedetailleerd de stadsvergroting van 1663 getekend. Je ziet het deel van de grachtengordel dat toen nog nieuw was. Eigenlijk een enorme bouwplaats met tussen de huizen overal open terreinen. Je kan je het tegenwoordig moeilijk voorstellen, maar de eerste bewoner van Keizersgracht 672, waar nu Museum Van Loon is, keek tussen de huizen door uit op de Herengracht! Die bewoner was de bekende schilder Ferdinand Bol. Hij woonde er van 1672 tot zijn overlijden in 1680. Bol was met een rijke vrouw getrouwd en kon eindelijk zo’n mooi huis huren. En het was een mooi huis. Als een paleis rees het op aan de gracht. Samen met het buurhuis op 674 het meest imposante gebouw in de omgeving. Het moet op de voorbijgangers net zoveel indruk gemaakt hebben als de grote gebouwen die nu de omgeving domineren, zoals De Bazel en Duintjer.

Keizersgracht 672-674 op een ets van Cornelis Danckerts, 1696-1706. De dubbelbrede panden worden bekroond door beelden van de Romeinse goden Minerva, Mars, Vulcanus en Ceres.

De huizen Keizersgracht 672-674 waren in 1670-1671 gebouwd in opdracht van Jeremias van Raey, een koopman in ijzer en graan. Van Raey had het slim aangepakt. De bouwkavels aan de Keizersgracht waren goedkoper dan de grond aan de dure Herengracht. Zo kon hij het tweelingpand Keizersgracht 672-674 laten bouwen, met daarachter twee koetshuizen aan de Kerkstraat. En niet door een timmerman of metselaar, waarvan er in die tijd zoveel actief waren. Die maakten rijtjeshuizen met halsgeveltjes, gebaseerd op wat simpele schetsjes. Van Raye wilde meer. Hij liet het ontwerp tekenen door architect Adriaan Dortsman.

Dortsman was geboren in Vlissingen, in 1635 of 1636. Na een leertijd in Leiden trok hij in de jaren ‘60 naar Amsterdam. Daar was juist de stadsvergroting van 1663 begonnen. Als architect had Dortsman een eigen bouwstijl ontwikkeld, de zogenaamde ‘strakke stijl’. Hij streefde naar ideale maatverhoudingen. Een vlakke natuurstenen gevel met weinig ornamenten, en een evenwichtige verdeling van de ramen. Het dak toverde hij weg achter een lage opbouw, een attiek. Op de gevel plaatste hij beelden. Zijn grote voorbeelden waren 16de-eeuwse gebouwen in Rome, ontworpen door Michelangelo en Vignola. Met zijn aanpak was Dortsman werkelijk vernieuwend. Hij bracht Italië naar Amsterdam.’

 

Booming Amsterdam vertelt het grote verhaal van de aanleg van de grachtengordel en de groei van Amsterdam in de Gouden Eeuw. Maar op 3 minuten lopen van het Stadsarchief is in Museum Van Loon voor iedereen prachtig te zien hoe een Amsterdamse regentenfamilie aan de gracht woonde. Door de bijzondere inrichting met geschilderde portretten en het oorspronkelijke meubilair is de sfeer van het eeuwenoude familiehuis gaaf bewaard gebleven.

     

Tonko: ‘Het museum opende in 1973. Het was een initiatief van Maurits van Loon, die wilde dat het huis in zijn oorspronkelijk staat bewaard zou blijven. Achter het huis liggen nog twee schatten verstopt: de tuin en het koetshuis. Het laatste is ook een ontwerp van Adriaan Dortsman. Het kwam uit op de Kerkstraat, een echte verbindingsstraat. Veel grachtenpanden hadden daar hun koetshuis. Zelfs nu, ruim driehonderd jaar later, gaat er nog steeds meer verkeer door de Kerkstraat dan over de gracht! In 2009 konden we het koetshuis aankopen. Toen is de oorspronkelijke eenheid van huis, tuin en koetshuis weer hersteld. Gewoonlijk zijn er de originele rijtuigen, leidsels en de livreien van de koetsiers van de familie Van Loon te zien. Maar dit jaar is er een tentoonstelling over Adriaan Dortsman.

Voor de tentoonstelling hebben we een aantal bijzondere ontwerptekeningen bijeengebracht. Architectuurtekeningen uit de 17de eeuw zijn zeldzaam. Dortsman was een fantastische tekenaar. Zijn ontwerptekeningen zijn echte juweeltjes. Bijvoorbeeld de tekeningen voor het huis van de familie Six op Herengracht 619. Met bruine pen en grijs penseel wist hij op geraffineerde wijze diepte in de tekeningen te brengen. De bouwrekening laten we ook zien. Daarin staat dat Dortsman 535 gulden en 10 stuivers verdiende. Je ziet er de verschillende bouwmaterialen opgesomd. En dat de werklui voor 47 gulden en 14 stuivers aan bier opdronken.

Dortsman ontwierp niet alleen woonhuizen. In 1672-1682 hield hij toezicht op de aanleg van verdedigingswerken langs de Vecht en van de vesting Naarden. Waarschijnlijk zijn de stadspoorten van Naarden ook van zijn hand. Hij maakte het ontwerp voor de Ronde Lutherse Kerk in Amsterdam, en was betrokken bij de bouw van de Oosterkerk. De koepel die hij voor de Lutherse Kerk tekende was gebaseerde op een perfecte cirkel. Na de brand van 1822 is daar jammer genoeg een veel simpeler koepel voor teruggekomen.

De sensatie die de architectuur van Dortsman in de zeventiende eeuw veroorzaakt moet hebben zie je goed op een schilderij van Berckheyde uit 1685, van woonhuizen aan de Amstel gezien naar de Hoge Sluis. Het is Italië aan de Amstel. Dortsman ging verder dan een fraai huis. Hij ontwierp een ideaal.’

  

 

Adriaan Dortsman (1635-1682). De Ideale Gracht t/m 9 juni in Museum Van Loon, Keizersgracht 672, geopend woensdag t/m maandag van 11.00-17.00 uur. Verdere informatie: www.museumvanloon.nl

Bij de tentoonstelling is een publicatie verschenen van Pieter Vlaardingerbroek en Koen Ottenheym.


 

 

6 april 2013 | Filed under Interview.

Reacties zijn gesloten.