Booming Amsterdam De aanleg van de grachten in de Gouden Eeuw. Tentoonstelling in het Stadsarchief Amsterdam, 15 februari – 26 mei 2013          

Het octrooi van 1609

Begin van de stadsvergroting

Het jaar 1609 was een ideaal moment voor Amsterdam om te beginnen met de stadsuitbreiding. In april begon het Twaalfjarig Bestand, een gevechtspauze in de Tachtigjarige Oorlog. Dat kwam Amsterdam goed uit. De verdediging van de stad was niet op orde. Buiten de stadwallen was een grote onoverzichtelijke voorstad ontstaan, waarin de vijand zich gemakkelijk kon verschuilen. De bestaande stad was overvol. Steeds meer mensen woonden in houten huizen en andere bouwsels langs de paden buiten de stadsgracht. In juni 1609 telde men daar 3330 woningen.

Op 7 augustus 1609 kreeg het stadsbestuur van de Staten van Holland formeel toestemming voor de stadsuitbreiding. Dit was een officieel document, geschreven op een stuk perkament van bijna 60 cm breed. Het was gewaarmerkt door het grootzegel van de Staten, voorzien van een afbeelding van de Hollandse leeuw. Onderaan stond de handtekening van landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt.

In het octrooi werd de noodzaak voor de stadsvergroting nog eens aangehaald. Buiten de stadswallen was sprake van ‘onordentelyck timmeren ende verhoogingen vande erven.’ Dat maakt de stad kwetsbaar. Bij een aanval kon de vijand zich verschuilen in de wirwar van optrekjes en vandaar uit de stad beschieten. Maar er was een vervelender probleem. In de onoverzichtelijke voorstad werd volop belasting ontdoken, wat de stad en de provincie Holland handenvol geld kostte.

Voor de nieuwe uitbreiding was veel ruimte nodig. Voor ‘watergraften, marcten, ende andere publycke plaetsen ende straten, ende de reste tot huysen, opt nutste ende bequaemste ter eeren ende cieraet vande voorszegde stadt’. Een groot deel van de voorstad ging tegen de vlakte. De eigenaren werden gecompenseerd met rentebrieven, een jaarlijkse uitkering door de stad, of hadden het eerste recht op terugkoop van nieuwe bouwkavels. In de praktijk gold dit vooral voor het gebied waar de nieuwe grachtengordel kwam. De Keizers- en Prinsengracht werden dwars door de voorstad gegraven. In de Jordaan werd de bestaande polderverkaveling aangepast.

Octrooi Staten Van Holland 1609

De omvang van de uitbreiding mocht het stadsbestuur zelf bepalen. De rechten die de stad al bezat buiten de wallen, zoals het recht op verbanning van criminelen tot een mijl buiten stad, schoven mee naar buiten. ‘De oude palen van hare jurisdictie ende limiten daer nae te extenderen, ende uuytstellen, op dat eenen yegelycken dies kennisse hebben moge’, zegt het octrooi.

Het originele octrooi was te waardevol om bewaard te worden in een kast van het stadhuis. Het werd veilig opgeborgen in de IJzeren Kapel, een aparte ruimte achter de dikke muren van de Oude Kerk. Daar lag het, achter diverse sloten, in lade 33 van de charterkast. Samen met andere stukken die van belang waren voor de stadsvergroting.

6 december 2012 | Filed under Geen categorie.

Een reactie op Het octrooi van 1609

  1. Pingback: Booming Amsterdam » Archive » Heibel over de Haarlemmerdijk