Booming Amsterdam De aanleg van de grachten in de Gouden Eeuw. Tentoonstelling in het Stadsarchief Amsterdam, 15 februari – 26 mei 2013          

Wie maakten de Gouden Eeuw (I)?

Voor de tentoonstelling Booming Amsterdam zijn de ondertrouwregisters uit 1613 en 1663 onderzocht. Daaruit blijkt dat in 1613 70 procent van de mannen en de helft van de vrouwen bestond uit immigranten. Voor 1663 zijn de percentages 50 en 30 procent.

Harmen Snel is senior medewerker van het Stadsarchief. Voor de tentoonstelling ‘Booming Amsterdam’ analyseerde hij de gegevens uit de ondertrouwregisters. Harmen Snel: “Ik heb de gegevens uit de registers van 1613 en 1663 in een database gezet. In 1613 werd besloten tot het eerste deel van de grachtengordel, van de Brouwersgracht tot de Leidsegracht. En in 1663 was het besluit voor het deel van de Leidsegracht tot de Amstel. De registers geven antwoord op de vraag wie er in Amsterdam woonden, waar ze vandaan kwamen en welke beroepen ze uitoefenden. Zo kun je zien wie de Gouden Eeuw maakten.

Protesteren

Voordat mensen gingen trouwen moest men in ondertrouw. Tijdens de ondertrouw was het voor derden mogelijk te protesteren tegen een voorgenomen huwelijk. Mensen konden bezwaar maken als iemand al was getrouwd of als een man een zwangere vrouw liet zitten na de huwelijksbelofte. In de registers werd iedereen ingeschreven die in ondertrouw ging. In Amsterdam stond er veel in: beroep, plaats van herkomst, leeftijd, woonadres.

Ze werden bijgehouden op het stadhuis door de ‘Commissarissen van huwelijkse zaken’. Dat waren twee schepenen; een soort wethouders. Een schrijver schreef het allemaal op. De man en de vrouw kwamen samen. Mensen konden daarbij een beetje liegen. Dat deden ze ook wel; mensen uit het buitenland zeiden altijd dat hun ouders waren overleden. Het was te moeilijk om uit het buitenland schriftelijke toestemming voor een huwelijk te krijgen.

Op 29 juni 1613 ging Barnarde Petersz ’van Moran’, oud 27 jaar, glasblazer, wonend in het Glashuis, in ondertrouw met Annetje Jansdr uit Jever, oud 16 jaar, wonende op het Singel tegenover het Leidse Veer. Barnarde was afkomstig van het eilandje Murano bij Venetië, al sinds de middeleeuwen een bekend productiecentrum van glaswerk. Jever is een stadje in Noord- Duitsland.

Oorlog en vrede

Al voor 1613 barstte de stad uit zijn voegen. Amsterdam was booming. Buiten de wallen was een ongeregelde voorstad ontstaan. Het was duidelijk dat de stad moest uitbreiden. De Republiek was in oorlog met de Spanjaarden, het waren onzekere tijden. In 1609 begon het Twaalfjarig Bestand, een periode van vrede. Mensen konden weer investeren. Toen werd het mogelijk de stad uit te breiden. In die jaren werd de prestigieuze grachtengordel ontworpen, waar in 1613 het besluit voor werd genomen.

De registers tonen de noodzaak van de uitbreiding. In 1613 kwam 70 procent van de mannen en 50 procent van de vrouwen van buiten Amsterdam. Die instroom van nieuwe mensen was structureel. Ze kwamen af op de boomende economie en schiepen zo mede het succes van de Gouden Eeuw. Dat ging samen. Scheepvaart en handel werden gestimuleerd. Er werden veel schepen gebouwd en de mensen die daarop gingen varen moesten gekleed en gevoed. De economie kwam in een opwaartse spiraal.

Broek van fluweel

Veel mensen uit de textielbranche kwamen uit Vlaanderen en Frankrijk. Die maakten het duurdere textiel; een chique koopman droeg geen broek van laken, maar van fluweel. Opvallend is dat veel mensen uit Noord-Duitsland kwamen, nu Sleeswijk-Holstein, ten noorden van Hamburg. Veel kooplieden kwamen uit Antwerpen. Er kwamen ook mensen uit Engeland. Uit de Republiek zelf kwamen velen uit Friesland en de kop van Noord-Holland.

Als je die registers bekijkt krijg je een historische sensatie. Je ziet die internationale dimensie van de immigratie naar Amsterdam. Je ziet welke beroepen de mannen uitoefenden – van de vrouwen werd dat niet opgeschreven. En je ziet waar de mensen in de stad gingen wonen. In de Nieuwmarktbuurt had je herbergen, daar woonden zeelui en scheepstimmerlieden. Dat waren noorderlingen, uit Scandinavië en Noord-Duitsland. In de voorloper van de Jordaan, de voorstad buiten de stadswallen, was het veel diverser; daar had je ambachtslieden, textielmakers, schoenmakers, metaalbewerkers. Zij kwamen uit België, Frankrijk en Engeland en uit de Republiek zelf.

De internationale dimensie was er al wel, maar die werd veel sterker. In 1663, toen de grachtengordel werd afgebouwd, was de Amsterdamse wereld nog veel groter geworden. Mensen kwamen uit andere werelddelen naar Amsterdam; uit New York, Brazilië en Angola. Daarover een volgende keer.”

27 november 2012 | Filed under Interview and tagged with , , , , , .

Tags:, , , , ,

11 reacties op Wie maakten de Gouden Eeuw (I)?

  1. Tijmentje says:

    Wat een mooi stuk geschiedenis, mooi opgeschreven.
    Leerzaam voor deze tijd ook nog.

    Succes!

  2. Wie schrijft die blijft. Duidelijke informatie, die nu nog naar al die jaren duidelijk is en bijdraagt aan de informatie over het ontstaan van Amsterdam. Ik mag alleen hopen dat de geschiedenis zich positief herhaalt.

  3. Jerry says:

    Het zou leuk zijn als de database ook online te vinden was !

  4. Pingback: Booming Amsterdam » Archive » Wie maakten de Gouden Eeuw (II) ?

  5. Otto van Willigenburg says:

    Interessant artikel, want aan beide familiekanten van mijn moeder zijn het immigranten nl. Paulus Adami uit Caronno/Italie en Otte Annes Vleeshouwer uit Uteringeradeel.Je kunt in de sfeer van dit verhaal hun ontmoeting proeven…
    Complimenten

  6. Fred la Croix says:

    Ik zou graag in het data base register willen kijken, en wel om te bezien of de naam la Croix hierin voorkomt.

  7. admin says:

    Beste Fred la Croix,

    Zoeken in de registers kan via de Archiefbank: http://stadsarchief.amsterdam.nl/archieven/archiefbank/indexen/ondertrouwregisters/zoek/index.nl.html

    La Croix levert 37 resultaten op.

  8. Clary van Noppen-Groenendaal says:

    Wat een verrassing om als zevenentachtige overgrootmoeder,geboren in Amsterdam, te kunnen lezen over deze fascinerende tentoonstelling.
    Vooral omdat ik al vierenvijftig jaar aan de andere kant van de aardbol woon !

  9. Eelke Jager says:

    Voor na het zien van de tentoonstelling rustig thuis nog eens het register via de kaart wilt onderzoeken, dat kan hier:
    Ondertrouw register en de herkomst van de geregistreerden

    Houd er wel rekening mee dat niet alle adressen gevonden konden worden, dus voor het volledige archief kunt u het beste bij het bovengenoemde register terecht.

  10. l. koop says:

    Indrukwekkend. Ik ben zeer benieuwd of dit nog een vervolg krijgt, zodat ook de latere jaren zijn in te zien. Daarnaast zou het handig zijn als men op naam kan zoeken.

    Veel succes met dit mooie project